در اساطیر ملل، قهرمانان تجلی آرزوهای مردمانی هستند که در برابر جبرهای طبیعی و اجتماعی و تاریخی احساس ناتوانی میکنند و نیرویی را که درونشان هست و از آن بیخبرند به شخصیتی خیالی فرافکنی میکنند. قهرمانان اساطیر شخصیتهایی استثنایی هستند که عموماً یا در مرز میان انسان و خدایان قرار دارند یا بهکلی خداگونهاند. برای انسانی که هنوز از نیروی شگرف ِ خود آگاه نیست و از جبرهای طبیعت و ستم اجتماعی بهتنگ آمده، روایت قهرمانان اسطورهای تنها یک تسکیندهنده موقت نیست، بلکه نماد تلاش انسان برای غلبه بر ترس، آشوب، ستم، ناتوانی و محدودیتهای وجودیاش است. قهرمانان در همه اساطیر با وجود تفاوت در نام و شکل و شمایل و منشأ و حیطه قدرتشان، ویژگیهای مشترکی دارند؛ آنان دارای تباری استثنایی هستند (هرکول و گیلگمش)، تواناییهای بدنی و هوشی فراتر از انسان دارند (رستم و آشیل)، از مهمترین ویژگی قهرمانان اسطورهای نبرد با نمادهای شر و آشوب و موجوداتی است که نظم جهان را تهدید میکنند (نبرد رستم با دیو، هرکول با هیدرا)، این قهرمانان معمولاً از آزمونهای دشوار عبور میکنند و توانایی بدنی و هوشیشان به آزمایش گذاشته میشود (هفت خوان رستم، دوازده خان هرکول)، آنان اغلب با شکست نیروهای شرور و نابودی هیولاها از مردمان دفاع و نظم جهان را حفظ میکنند. اما در فرهنگ ایرانی، علاوه بر قهرمان اسطورهای، شخصیت ممتاز دیگری هست که در عرف فرهنگی برتر از جایگاه قهرمان قرار دارد و آن شخصیت پهلوانی است. بهطور کلی قهرمان با قدرت و نیروی شگرفش شناخته میشود اما پهلوان با منش و رفتار و شیوهٔ بهکارگیری قدرتش بارز میشود. در نگرش انسان ایرانی قهرمان ممکن است در پی پیروزی شخصی باشد اما پهلوان حافظ داد و حرمت مردمان است. برای قهرمان شکست دشمن بالاترین دستآورد است در حالیکه برای پهلوان، گاه، مهار کردن قدرتش و تمایلات سرکشاش فضیلت محسوب میشود. قهرمان میتواند فردگرا باشد و در پی افتخارات شخصی، اما پهلوان در نسبت با مردم و کاری که برای آنها میکند شناخته میشود. از اینروست که در نگاه ایرانی کسب افتخارات در عرصههای رقابت قهرمانی بهشمار میرود، اما هر قهرمانی واجد صفت پهلوان نمیشود. نمونه بارز آن در تاریخ معاصر در عرصه ورزش، غلامرضا تختی است که مردم او را نه بهخاطر مدالها و افتخارات شخصی و شکست رقبایش روی تشک کشتی، بلکه با مردمخواهی و کنشهایی که در حمایت از مردم داشت میشناسند.
پهلوان محمد جواد وفایی ثانی
سنت پهلوانی، همچون قهرمانان اسطورهای، در ایران تاریخ بلندی دارد. اما این ویژگی در تاریخ معاصر ایران اهمیت بارزی پیدا کرد، شاید به این دلیل که شکلگیری دیکتاتوری پهلوی، مرزی قاطع میان حکومت و مردم بهوجود آورد که هر قهرمان در هر عرصهای بهویژه ورزش را در مقابل انتخاب میان نظم دیکتاتوری و مردم قرار داد. همین مرزبندی میان حکومت و مردم، انتظار عمومی را در همین الگو سازماندهی کرد و موجب شد تا جامعه به قهرمانی که از موقعیت شخصی و موفقیتهای فردی بهنفع منافع جمعی مردم میگذرد، از سوی افکار عمومی با صفت پهلوان یاد شود. قهرمانی در رقابتهای مختلف و کسب موفقیت کار سادهای نیست، نیاز به جدیت و تلاش دارد، اما این کار در قیاس با کار پهلوانی کار دشواری به نظر نمیرسد. از اینروست که در تاریخ معاصر در میان قهرمانان، تعداد پهلوانان اندک شمارند. آنها که انتخاب میکنند تا همه موفقیتهای فردی را بهپای منافع مردم بریزند. و محمدجواد وفایی ثانی، یکی از همین اندکشمار پهلوانان در عرصه ورزش است. او به سنت پهلوانی، مقام و موقعیت و موفقیت و نام و شهرت شخصی را در پیوند با مقاومت سازمانیافته علیه فاشیسم دینی، بهپای مردمان تحت ستم کشورش ریخت و پای آن ایستاده است. در زمانهای که رشد شخصی و موفقیت فردی بهعنوان ارزش توسط بنگاههای رسانهای بورژوازی تبلیغ میشود، کسی مثل محمدجواد پهلوان از کجا الگو میگیرد؟ این شاید مهمترین پرسش در ارتباط با این پهلوان باشد. در فضایی که رسم پهلوانی زیر آوار فردگرایی در حال دفن شدن است، او آدرس این سنت را از کجا پیدا کرده است و الگوی او کجاست؟ پاسخ آنرا باید در تشکیلات و آرمانی جستجو کرد که اکنون بهخاطر پیوند با آن زیر حکم اعدام قرار گرفته است. آرمان و تشکیلات سازمان مجاهدین خلق ایران. سازمانی که از همان ابتدا سنت پهلوانی را در خود پرورش داده، آنرا گرامی داشته است. تشکیلاتی که پهلوانان شهیدی چون حبیب خبیری و فروزان عبدی را در خود پرورش داد و امروز پهلوانانی را در میان خود دارد.
جهانبینی محمدجواد، در پیوند با آرمان مجاهدین برساخته از دستگاه فکری عمیقاً انسانی مریم رجوی است که نیروی شگرف انسان را نه در قهرمانان اسطورهای، که درون خود انسان میکاود و کشف میکند، دستگاهی که "میتوان و باید" را به رمزی برای این اکتشاف تبدیل کرده است. این دستگاه نه فقط محمدجواد، بلکه هزاران کانون شورشی و هواداران جوان در خارج از کشور را، زیر آوار رسانهای بورژوازی و زرق و برق فردگرایی، در مدار جمعگرایی و آرمان جمعی حفظ کرده است. محمدجواد یک نمونه منحصربهفرد در عمر این سازمان و این آرمان نیست. اینکه او همه امکانهای رشد و موفقیت فردی را در یک قدمی چوبه دار بهپای آرمان جمعی ذبح میکند، وقتی مهابت مرگ، این قطعیترین و سختترین چالش وجود را، برای حفظ آرمانش به سخره میگیرد، پشتوانهاش، هزاران میلیشیای مجاهد خلق و سربهداران سر موضع است. او بدیعزادگان و مهدی رضایی را بهعنوان یک سرمایه آرمانی و فرهنگی با خود دارد.
جایزهای که به محمدجواد تعلق گرفت، بسیار ارزشمند بود. دستکم در عصر دفنشدن و فراموشی رسم پهلوانی و مقاومت تا به آخر بر سر آرمان آزادی و عدالت، این نشانه خوبی است. ویژگی بارز محمدجواد این است که او این جایزه را در حالی میگیرد که در پای چوبه دار است و بهقول خودش "حساسترین لحظات عمرش" را سپری میکند. در زمانهای که جوایز حقوقبشر و آزادی و... تبدیل به رشوههای محافل سیاسی و امنیتی دولتها شده و ابزاری برای تبدیل کردن مفاهیم بزرگ آزادی و حقوقبشر به کالاهای پر زرق و برق بیمحتوا شده است، اختصاص دادن این جایزه بینالمللی به محمدجواد اتفاق تازهای است. من این جایزه را فراتر از تعلق آن به شخص محمدجواد در زمانهای که توصیف کردم، دارای دلالتهای بیشتری میدانم. این جایزه در واقع اعلام حمایت بخشی از جامعه جهانی از آرمانی است که محمدجواد حامل آن است. دیدهشدن تاریخ مقاومتی است که محمدجواد در آن شکل گرفته است. نه فقط او، که هزاران کانون شورشی و هواداران جوان در سراسر جهان. همچنانکه خود محمدجواد با فروتنی تحسینبرانگیز این جایزه را به کانونهای شورشی تقدیم کرد، باید بگویم حقیقتاً این جایزه تقدیر از رنج و مقاومت نسلهایی است که طی بیش از ۶۰ سال فداکارانه و صادقانه برای آزادی، عدالت و حقوقبشر، بدون هیچ چشمداشتی مبارزه کردهاند.
بهروز پويان – كارشناس علوم سياسی – تهران
مسئولیت محتوای مطالب وارده بر عهده نویسنده است