در منظومه واژگان سیاسی معاصر ایران، مفاهیم اندکی وجود دارند که مانند عبارت «سر موضع» پیوندی عمیق با ایستادگی جانانه و وفاداری به تشکیلات انقلابی یافته باشند. این اصطلاح که ابتدا در ادبیات بازجویی، قضایی و امنیتی نظام ولایت فقیه برای تفکیک زندانیان سازشناپذیر پدید آمد، بهمرور زمان در ادبیات سازمان مجاهدین خلق ایران دگرگون شد و به یک نماد ارزشی و شناسنامهٔ هویتی ارتقا یافت.
در شصتویکمین سالگرد تأسیس سازمان مجاهدین خلق ایران، بازخوانی مفهوم «سر موضع بودن» بررسی خط ممتدی است که ستون فقرات حیات شش دههای مجاهدین را تشکیل داده است.
خاستگاه تاریخی و حقوقی: تابستان ۱۳۶۷ و «نسل سربدار»
خاستگاه اصلی و تراژیک مفهوم «سر موضع» در ادبیات سیاسی، به اعدامهای دستهجمعی زندانیان سیاسی در تابستان سال ۱۳۶۷ بازمیگردد. در پی پذیرش قطعنامه ۵۹۸ سازوکاری قضایی و فراقانونی تحت عنوان هیأت مرگ شکل گرفت.
مأموریت اصلی این هیئتها تفکیک زندانیانی بود که دوره محکومیت کیفری خود را سپری میکردند، ولی حاضر به کوتاهآمدن از مواضع انقلابی خود نبودند. پرسش محوری جلسات چند دقیقهای تفتیش عقاید بر یک معیار ساده متمرکز بود:
«آیا بر موضع مجاهدی باقی هستی؟»
زندانیانی که با پاسخ صریح بر هویت و نام سرخ مجاهد خلق پافشاری میکردند، در اسناد زندان با عنوان «سر موضع» ثبت میشدند؛ عنوانی که در آن مقطع حکم اجرایی مستقیم برای اعدام تلقی میشد. بهعبارت دیگر آنچه دستگاه امنیتی برای توجیه حذف فیزیکی استفاده کرد، در درون ادبیات انقلابی مجاهدین به «نسل سر موضع» و «سربداران» ترجمه شد. این کلیدواژه در امتداد مبارزه، به مفهومی برای تفکیک تام میان تسلیم/توابسازی و وفاداری به آرمان مجاهدین تا پای دار تبدیل شد.
«سر موضع بودن» تنها یک واکنش در برابر خطر مرگ نبود، بلکه چارچوبی برای پایداری پرشکوه در مواجهه با فشارهای ژئوپلیتیک، تروریسم، حملات موشکی به کمپ اشرف و لیبرتی در عراق، و جابهجاییهای بزرگ جغرافیایی محسوب میشد.
سیر تطور تاریخی مفهوم «سر موضع بودن» در گذر ۶۱ سال
تحلیل تاریخی حیات سازمان مجاهدین خلق نشان میدهد که مفهوم «سر موضع بودن» در سه مقطع تعیینکننده، نمودهای عینی و کارکردهای هویتی مشخصی به خود گرفته است:
دهه ۱۳۵۰ (عصر شکلگیری و دادگاههای نظامی)
نخستین نمودهای این ایستادگی در جریان محاکمههای اعضای اولیه و کادرهای بنیانگذار در برابر دادگاههای نظامی حکومت پهلوی آشکار شد. پایداری بنیانگذاران سازمان در دفاع از مواضع خود – با الهام از شعار «هیهات مناالذلهٔ امام حسین- نقش سنگبنا را در پیریزی هویت انقلابی و تثبیت اقتدار اخلاقی تشکیلات ایفا کرد و الگویی برای نسلهای بعدی شد.
تابستان ۱۳۶۷ (دفاع از نام سرخ و ممنوع مجاهد خلق)
حماسیترین و سرنوشتسازترین دوره، در جریان بازجوییهای موسوم به هیئتهای مرگ رقم خورد؛ جایی که نفی سازش و رد گزینههای توبه یا تسلیم، به اعدام دستهجمعی هزاران زندانی انجامید. کارکرد این مقطع، تثبیت مرزبندی آشتیناپذیر با هر نوع تسلیمطلبی و انفعال بود.
دهههای ۱۳۹۰ و ۱۴۰۰
در دهههای اخیر و بهویژه پس از هجرت مجاهدین به آلبانی، مفهوم سر موضع شمولیت بیشتر یافت:
انتقال روحیه تسلیمناپذیری دهه شصت به جوانان معترض در قالب هستههای عملیاتی و اعتراضی در شهرهای ایران و ایجاد پیوستگی میان بنیانگذاران سازمان در سال ۱۳۴۴ (نسل حنیفنژاد)، زندانیان سال ۶۷ و کانونهای شورشی و جوانان قیامآفرین.
زنجیرهٔ ناگسستنی نسلهای سر موضع
این امتداد تاریخی حاکی از آن است که «سر موضع بودن» امروزه، در ادبیات و فرهنگ مجاهدین، فقط یادبودی تاریخی برای گرامیداشت شهدا نیست؛ بلکه نیروی محرکه اصلی مبارزه در جامعه کنونی ایران بهشمار میرود.
انتقال این فرهنگ به نسلهای جدید از طریق پدیدهیی به نام «کانونهای شورشی» امکانپذیر شده است. از این منظر، کانونهای شورشی بهعنوان امتداد همان زندانیان دهه ۶۰ بهشمار میروند؛ با این تفاوت که میدان مواجهه از سلولهای اوین و گوهردشت به خیابانهای تهران، اصفهان، زاهدان و خوزستان منتقل شده است.
جوانانی که امروز در شهرهای ایران دست بهعملیات و اعتراض میزنند و در زندانها تا پای جان مقاومت میکنند، در واقع مفهوم «سر موضع بودن» را به مدار جدیدی ارتقاء دادهاند. آنان با شعار انگیزانندهٔ «سر خم قدغن» اثبات کردهاند که آرمان آزادی و استراتژی سرنگونی ریشه در متن جامعه دارد و تا رسیدن به هدف نهایی از تپش نخواهد ایستاد.
«سر موضع بودن» شاخص وفاداری به آزادی
در شصتویکمین سالگرد تأسیس سازمان مجاهدین خلق ایران، مفهوم «سر موضع» گواهی است بر یک حقیقت تاریخی: اصالت و حقانیت یک جنبش پیشرو بیش از هر چیز در پایداری بر اصول، صداقت با آرمان و پرداخت بهای آزادی سنجیده میشود.
«سر موضع بودن» در وضعیت کنونی بهمعنای فعالیت سازمانیافته علیه فاشیسم دینی و مقابله با وادادگی سیاسی است.
این کلیدواژه اکنون شعار و منش آنانی است که با به جان خریدن بهای مبارزه به سمت تحقق آرمان آزادی، برابری و حاکمیت مردم ایران به پیش میتازند و هیچ مانعی نمیتواند آنها را متوقف کند.
