شکلگیری مطبوعات مستقل و آگاهیبخش در تاریخ معاصر ایران، همواره با فراز و نشیبهای فراوان و خطرات جانی بسیار همراه بوده است. پیشزمینهٔ شکلگیری نشریهٔ مجاهد، ارگان رسمی سازمان مجاهدین خلق ایران به سالهای پیش از انقلاب ۵۷ بازمیگردد؛ زمانی که در بهمن ۱۳۵۲ نشریهای با عنوان «جنگل» بهصورت مخفیانه و در قطع وزیری منتشر شد. این نشریه که نام و هویت دیداری خود را از جنبش تاریخی میرزا کوچکخان الهام گرفته بود، تا آذر ۱۳۵۳ در ۴ شماره به چاپ رسید و در شماره چهارم، آرم جدید و نام «مجاهد» را بر جلد خود داشت. هر چند تحولات درونی و فضای پلورالیزمستیز دوران پهلوی ادامهٔ انتشار آن را متوقف ساخت، اما این تجربه، زیربنایی ساختاری برای فعالیتهای گستردهتر پس از سرنگونی سلطنت فراهم آورد.
انتشار نخستین شماره از نشریهٔ مجاهد
با سرنگونی نظام شاهنشاهی و ورود جامعه به مرحلهٔ انتشار مطبوعات آزاد در اوایل سال ۱۳۵۸، کشور با فوران بیسابقهای از خواستههای اجتماعی و آزادیهای سیاسی روبهرو شد. نسلی که از معبر قیام ۵۷ گذشته بود، تشنهٔ شناخت علمی، فلسفی و جامعهشناختی بود. در میان صدها عنوان مطبوعات و کتب سیاسی که ویترین کتابفروشیها را رنگین میساختند، در نخستین روز از مردادماه ۱۳۵۸، نشریه «مجاهد» بهعنوان ارگان رسمی سازمان مجاهدین خلق ایران پای به عرصه عمومی گذاشت.
«پیامی در رسالت قلم»
نخستین شمارهٔ علنی مجاهد با سرمقالهای تحت عنوان «در رسالت قلم» از مسعود رجوی منتشر گردید. محتوای این سرمقاله، سوگندنامهای تحلیلی برای تعهد به مطبوعات آزاد و آگاهیبخشی به نسلی بود که آزادی را مهمترین دستاورد در معرض خطرِ انقلاب میدید.
در قسمتی از این مقاله آمده بود:
«قلم نمادی است از هستی فشرده انسان، سمبل آگاهی و دوشادوش آزادی، وسیله انتقال و پراکندن آگاهی و نیز ژرفا بخشیدن و گسترش دادن به آن. پس پیام قلم پیام آزادی است و حریت. یعنی پیام انسان و تاریخ که باید سیری مداوم از حیوانیت محض را به جانب مطلق آزادی و رهایی تحقق بخشد».
پرتیراژترین نشریه تاریخ مطبوعات
مجاهد در ابتدای مسیر بهصورت هفتگی منتشر میشد، ولی فراگیر شدن مخاطبان و تقاضای پرشمارِ نسلی تحولخواه موجب شد تا این نشریه از فروردین ۱۳۵۹ روال انتشار خود را تغییر داده و روزانه منتشر شود.
دوران فعالیت علنی مجاهد با سختیها و اعمال فشارهای ساختاری روبهرو بود. توقف کوتاه انتشار در شماره ۶ که با تغییر محل ستادها همزمان شد، نمونهای از چالشهای مطبوعات غیردولتی در آن مقطع زمانی محسوب میشد. با این وجود، تحریریه مجاهد نهتنها به زبان فارسی، بلکه اقدام به انتشار نشریه به زبان انگلیسی نیز نمود تا صدایی بینالمللی برای مواضع خود ایجاد کند.
شبکهٔ توزیع این نشریه، نهفقط دکههای روزنامهفروشی، بلکه جوانان و پرشورانی بودند که در چهارراهها و پیادهروها ارگان رسانهای خود را فریاد میزدند. همین بدنهٔ فعال اجتماعی باعث شد که تیراژ روزنامه مجاهد در اوج فعالیتهای خود در بهار ۱۳۶۰ به ۶۰۰ هزار نسخه در روز برسد؛ رقمی بینظیر و دستنیافتنی که تا به امروز بهعنوان یک رکورد تاریخی در مطبوعات ایران باقی مانده است.
جبههبندیهای نظری و نبرد بر سر مفهوم آزادی
محتوای نشریه مجاهد در طول۲ سال فعالیت علنی (۵۸ تا ۶۰)، فراتر از انعکاس اخبار روزمره بود. تحریریهٔ نشریه با تمرکز بر آموزشهای نظری، سلسلهمقالاتی با عناوین گوناگون در حوزه نقش زنان، جامعهشناسی سیاسی، نقد مرتجعین و تبیین مفاهیم علمی ارائه میداد. در کنار ارگان اصلی، نشریات تخصصی دیگری نظیر «بازوی انقلاب» (برای کارگران)، «فریاد گودنشین» (برای طبقات محروم) و «نسل انقلاب» (برای دانشآموزان) بهعنوان مکملهای این جریان رسانهای وارد بازار شدند.
اصلیترین خط نبرد فکری مجاهد، برجستهسازی «آزادی» بهعنوان حلقهٔ مفقودهٔ تاریخ معاصر ایران بود. در شرایطی که جبههای از جریانهای حاکم و احزاب همپیمان، تهدید اصلی را نه سلب آزادیهای فردی و سیاسی، بلکه مقولههای انحرافی میدانستند، مجاهد بر مرزبندی قاطع میان «آزادی و ارتجاع» پای میفشرد. نقطهٔ عطف این نبرد نظری، اضافه شدن «صفحه شورا» در بهار ۱۳۶۰ بود که فضا را برای قلمزدن طیف وسیعی از نویسندگان، روشنفکران و فعالان سیاسی غیرمجاهد فراهم ساخت و اتحاد وسیعی حول محور دفاع از حقوق اساسی شکل داد.
این نبرد قلمی و افشای کودتای ضدفرهنگی در دانشگاهها، خشم باندهای انحصارطلب را برانگیخت. با افزایش حملات سازمانیافته به پخشکنندگان نشریه و سرکوب شدید فعالیتهای علنی، توزیع روزنامه در خرداد ۱۳۶۰ با ریسکهای جانی همراه شد. در نهایت، پس از تحریم موفق روزنامههای دولتی توسط این نشریه، آخرین شمارهٔ آن در داخل ایران (شماره ۱۲۸) در چهارم تیرماه ۱۳۶۰ به چاپ رسید.
انتقال پیام آگاهیبخش به عرصههای نوآورانهٔ امروز
پس از خرداد ۱۳۶۰ و ممنوعیت کامل فعالیتهای علنی، انتشار نشریه مجاهد متوقف نماند و برهه دیگری از حیات خود را در خارج از کشور تا دهه ۱۳۸۰ ادامه داد. با این حال، با فرا رسیدن عصر دیجیتال و تغییر بنیادین در ابزارهای ارتباط جمعی، ضرورتهای رسانهای نیز دستخوش تحول شد.
امروزه، بار سنگین آگاهیبخشی، روشنگری و نقل خطمشی سیاسی که روزگاری بر دوش صفحات کاغذی نشریه مجاهد قرار داشت، به رسانههای نوظهور و پایگاههای اینترنتی مقاومت، از جمله «سایت مجاهد» واگذار شده است. پیام حراست از آزادی و مبارزه با استبداد مذهبی که روزی در ۶۰۰ هزار نسخه کاغذی دست به دست میشد، اینک در بستری مدرن، چندرسانهای و لحظهای در فضای مجازی تکثیر میشود تا همان رسالت تاریخی قلم را در کنشگریِ دیجیتال به سرانجام برساند. بیگمان نخستین ظهور بیرونی نشریهٔ مجاهد در فضای مستعد سال ۱۳۵۸ یک واقعهٔ مهم در تاریخچهٔ سازمان مجاهدین و جنبش دموکراتیک مردم ایران بهشمار میآید و گرامیداشت آن همچنان غرورآفرین و انگیزهمند است.
