گزارشهای منتشر شده پیرامون تحولات امنیتی اخیر در تهران بزرگ، از برقراری یک وضعیت شبهحکومتنظامی و استقرار گسترده نیروهای مسلح در سطح پایتخت حکایت دارد. بر اساس اطلاعیه ۲۹ آبان کمیسیون امنیت و ضدتروریسم شورای ملی مقاومت ایران، حاکمیت از ۲۴ آبان تمامی یگانهای سرکوبگر خود را در تهران بهحالت آمادهباش صددرصدی درآورده است. این آرایش نظامی که شامل ۳۵ هزار نیروی سپاه و بسیج، ۲۱ هزار نیروی انتظامی و ۴ هزار نیروی نیابتی عراقی و افغانی است، با تسلیح گشتهای محلهمحور بسیج به سلاحهای جنگی و صدور فرمان «آتش بهاختیار» همراه شده است. آیا چنین لشکرکشی پرهزینهای بیانگر تسلط و اقتدار ساختار قدرت است، یا از هراس عمیق حاکمیت در برابر یک انفجار اجتماعی نشأت میگیرد؟
بررسی اظهارات اخیر مقامات نظام حاکی است که تصمیم به امنیتیسازی شدید فضای پایتخت، بیارتباط با بحرانهای عمیق اقتصادی و معیشتی نیست. پزشکیان در ۲۶ آبان ۱۴۰۵ در جمع مدالآوران المپیاد بهوجود مشکلات جدی و کمبود منابع مالی اذعان کرد و ۲ روز بعد، در ۲۸ آبان، ابعاد بحران انرژی و ارز را علنی ساخت. او با اشاره به ناتوانی در تأمین ارز، واردات بنزین و کسری ۲۵۰ تا ۳۰۰ میلیون مترمکعبی گاز در اوج زمستان (حتی بدون وجود شرایط جنگی)، از مردم ایران خواست که با کاهش مصرف روشنایی، تنظیم دمای خانه بر روی ۱۸ تا ۲۰ درجه و پیادهروی در شهرستانها، بار این ناترازی را بهدوش بکشند.
اهمیت این اظهارات زمانی دوچندان میشود که به پیوند مستقیم میان بحران اقتصادی و ناآرامیهای اجتماعی اشاره میشود؛ جایی که رئیس دولت هشدار داد توقف تولید و بیکاری کارگران، به حضور آنان در خیابان و شکلگیری اعتراضات منجر خواهد شد. همزمان، افزایش قیمت بنزین، کمبود نان و جهش تورمی، معیشت عمومی را با فشاری کمسابقه مواجه کرده است. در سطح بینالمللی نیز رسانههایی چون رویترز، آسوشیتدپرس و خبرگزاری فرانسه در تحلیلهای خود بر این نکته تأکید کردهاند که تلاقی بحران اقتصادی، ناترازی انرژی و نارضایتیهای خیابانی، ساختار قدرت در تهران را در شکنندهترین وضعیت خود قرار داده است.
کالبدشکافی آرایش امنیتی
در نگاه نخست، تبدیل مدارس به انبارهای دپوی سلاح و مهمات، ایجاد ایستهای بازرسی ۲۴ ساعته برای تفتیش تلفنهای همراه شهروندان و راهاندازی دورههای آموزش نظامی موسوم به «جانفدا» در تجمعات شبانه، ممکن است تصویری از یک ماشین امنیتی نفوذناپذیر ارائه دهد. با این حال، واکاوی جزئیات این بسیج نیرو، نشانههایی از فرسایش و کمبود نیروی انسانی همسو را در درون ساختار حاکمیت آشکار میسازد.
اتکای حاکمیت به ۴ هزار نیروی نیابتی غیرایرانی برای کنترل پایتخت، بهکارگیری مجرمان سابقهدار در پایگاههای بسیج و حتی اجاره نگهبانان مزدور با دستمزدهای شبانه و تأمین وعدههای غذایی فقط برای محافظت از بنرهای تبلیغاتی مجتبی خامنهای در برابر شعارنویسی، حاکی از آن است که بدنه سنتی نیروهای وفادار به حکومت برای مهار جامعه کافی نیست.
تداوم مقاومت اجتماعی و شکست استراتژی رعب
کارآیی سیاست «مشت آهنین» زمانی بهچالش کشیده میشود که جامعه در برابر ابزارهای سرکوب و ایجاد رعب تسلیم نشود. دادهها بیانگر آن است که علیرغم فضای شدید پلیسی، اعتراضات و فعالیتهای سازمانیافته در ۳ سطح مختلف تداوم یافته است:
۱. شورشگران و «کانونهای شورشی» بهمناسبت سالگرد قیام آبان ۱۳۹۸ در ۸ رشته کارزار سراسری و عملیات ضداختناق در آبانماه ۱۴۰۵، موفق به انجام ۱۵۰ عملیات ضداختناق و ۷۰۹ پراتیک انقلابی شدند که نشاندهنده دست بالا داشتن کانونها در برابر بسیج نیروهای سرکوب توسط رژیم است.
۲. در طول آبانماه و همزمان با تشدید تدابیر امنیتی، اقشار مختلف زحمتکشان و بازنشستگان -از جمله بازنشستگان هواپیمایی «هما»، مخابرات، فولاد و تأمین اجتماعی- در شهرهایی نظیر تهران، اصفهان، کرمانشاه، اهواز، رشت و سنندج با سردادن شعارهایی علیه ناکارآمدی ساختار حاکم، به خیابانها آمدند.
۳. حاکمیت برای ایجاد فضای رعب عمومی، همزمان با بررسی پرونده حقوقبشر ایران در مجمع عمومی سازمان ملل، دست به اعدامهای گسترده زد و تنها در فاصله ۲۴ تا ۲۷ آبان، دستکم ۱۵ زندانی (از جمله ۲ زن در شیراز) را اعدام کرد. با این وجود، در ۲۶ آبان ۱۴۰۵ کارزار اعتصاب غذای «سهشنبههای نه به اعدام» وارد صدوچهلوهفتمین هفته خود شد و با پیوستن زندان نورآباد ممسنی، شمار زندانهای مشارکتکننده در این حرکت اعتراضی به ۶۷ زندان رسید.
اعتراف عملی به انفجار اجتماعی
در نهایت، اگر معیار امنیت پایدار را همانگونه که حسین طائب، سرکرده کنونی بسیج و رئیس پیشین اطلاعات سپاه، پیشتر اذعان کرده بود، «رفع نیازمندیهای مردم» بدانیم، وضعیت کنونی نشاندهنده ناکامی کامل حاکمیت در تأمین پایههای ثبات اجتماعی است. حکومتی که در تأمین نیازهای اولیهای همچون نان، برق، گاز و سوخت ناتوان مانده و مقامات آن علناً به خالی بودن خزانه اعتراف میکنند، ناگزیر به جایگزینی ابزارهای اقتصادی با ابزارهای نظامی شده است. از این منظر، استقرار ۶۰ هزار نیروی مسلح در خیابانهای تهران نه نشانهای از اقتدار و ثبات، بلکه اعتراف عملی ساختار قدرت به فرسایش ماشین سرکوب و هراس از جرقهای است که میتواند به یک انفجار بزرگ اجتماعی منجر شود.