تحولات بزرگ سیاسی و اجتماعی ــ مثل قیام آبان ۱۳۹۸ و قیامهای قبل و بعد آن ــ با باورهای یک جامعه چه میکنند؟ آیا میتوان به این نتیجه رسید که از پیِ این تحولات، اکثریت جامعه به فصلی متفاوت از گذشته پای مینهد و این اکثریت، انسانی دیگر میشود؟ این برآورد از ویژگیِ جامعهی کنونیِ ایران، چقدر ریشه در واقعیت دارد؟
جامعهی ایران بعد از هر قیام در ۲۷ سال گذشته، بیش از همیشه و با تفاوتی بارز نسبت به دهههای گذشته سیاسی شده است. این در حالی بوده است که در جوامع تحت سلطهی دیکتاتوری، حاکمیتها تمام تلاششان را میکنند تا با تبلیغات و تلقینهای روانشناسی یا مذهبی، مردم و جامعه را از پرداختن به امر سیاست و دخالت در آن بازدارند؛ چرا که سیاسی شدن میتواند به نقد سلطه و در ادامه، به نفی آن راه ببرد.
فرایند سیاسی شدن جامعهی ایران ــ بهطور خاص پس از قیام آبان ۹۸ ــ با ویژگیِ بارز حاکمیت ملایان، ارتباط مستقیم دارد. با وجود بسیاری تجربهها و آشناییها با ویژگیهای بارز حاکمیت متکی بر ولایت فقیه طی ۴۷ سال گذشته، لازم است دو خصلت مکمل همدیگر که باعث مبارزهی مشترک اکثریت مردم ایران با این حاکمیت شدهاند، یادآوری شود:
ــ همگان باید به ولایت امری ولی فقیه گردن نهاده، لبیک گفته و حتی در ذمهی آن باشند.
ــ هیچگونه صدا، فعالیت و حضور مخالف این مطلقگرایی، تحمل نشده و در زمرهی طاغی، باغی و مخالفت با نمایندهی خدا و اسلام تبلیغ میشود.
شتاب روند سیاسی شدن جامعهی ایران ــ باوجود متوقف نشدن ماشین اعدام در یک هفته ــ نتیجه و حاصل این دو خصلت مکمل همدیگر در حاکمیت حوزوی ــ آخوندی است. اکنون این جامعهی سیاسی شده در فرایند پیوند با ضرورت آزادی، به مطالبهی سرنگونیِ حاکمیت رسیده است.
سیاسیتر شدن جامعهی ایران از پس هر قیام، مجازات اتودینامیک دیکتاتوری تمامیتخواه و انحصارطلب ولایت فقیهی است. جامعهیی که هماکنون هر تحول داخلی و بینالمللی را از منظر تحقق منافع ملی ایران با شاخص کنار زدن سد تحقق این منافع، دنبال میکند.
این ویژگی، بیانگر تغییری صرفاً در سطح آگاهی سیاسی نیست؛ بلکه نشاندهندهی دگرگونی در نگرش عمومی نسبت به قدرت، حق حاکمیت و نقش مردم در تعیین سرنوشت خویش است. این جامعه اکنون بیش از گذشته به ریشههای ساختاریِ بحران و ضرورت تغییر بنیادین آن توجه دارد. تجربهی سرکوب، فقر، تبعیض، فساد و انسداد سیاسی، بهتدریج این دریافت را گسترش داده است که هیچیک از این معضلات را نمیتوان جدا از ساختار قدرت و مناسبات حاکم بر کشور فهمید.
جامعهی ایران همچنان از تنوع فکری، فرهنگی، نسلی و طبقاتی برخوردار است. اما آنچه اهمیت دارد، شکلگیری اشتراک نظر گستردهتر بر سر ضرورت پایان دادن به استبداد مذهبی ــ سیاسی و بازپسگیری حق تعیین سرنوشت است.
از این منظر است که قیامهای ششگانه، با وجود هزینههای سنگین انسانی و سرکوب خونین، تجربهیی تازه به حافظهی جمعی جامعه افزوده و مرزهای ترس، سکوت و سازش را جابهجا کرده است. نسلهایی که این تجربهها را از سر گذراندهاند، دیگر همان نسبت پیشین را با دایرهی قدرت ندارند. همین تغییر در مناسبات ذهنی و اجتماعی، یکی از مهمترین پیامدهای ماندگار قیامها ــ بهطور خاص قیام آبان ۹۸ ــ است.
بنابراین، جامعهی امروز، با همهی تفاوتهای درونیاش، جامعهی پیش از قیامها نیست. اصل مسأله در کانون سیاسیتر شدن جامعهی ایران، تغییر در شناخت عمومی از منشأ بحران و ضرورت عبور از آن است. این همان واقعیتی است که حاکمیت ولایت فقیه، با تمام ابزارهای سرکوب و تبلیغات خود، نمیتواند مانع تحقق آن شود.